وبلاک پژوهــشی آژنــــــــــــــــــد

گزارش کوتاهی از پژوهش بر روی مومیایی‌های طبیعی شناسایی شده در دیواره‌های ارگ بم
نویسنده : لیلا پاپلی یزدی
مترجم : نسیم زند

ارگ بم، بزرگترین بنای خشتی جهان، ثبت شده در فهرست میراث فرهنگی یونسکو، توسط زمین‌لرزه 6.8 ریشتری در 5 دی ماه 1382 به شدت تخریب شد. بیش از 40،000 نفر در میان دیوار‌های فروریخته شهر بم مدفون شدند. اگرچه ارگ بیش از ٪95  آسیب‌ دیده بود، اما تخریب و بیرون‌ریزی ساختارهای آن اطلاعات باستان‌شناختی را بازیابی کرد. از جمله این اطلاعات مومیایی‌های طبیعی و مومیایی مربوط به نوزادان بود که در دیوارهای خارجی ارگ شناسایی شدند.
این نوزادان در میان آجر و خشت قرار گرفته بودند. باستان‌شناسی نجات‌بخشی به تدریج از 1382 تا 1386 بر روی داده‌های انسانی انجام شد. گروه قوم باستان‌شناسی و باستان‌شناسی معاصر بم نوزادان شناسایی شده را در تابستان 1387 مورد بازنگری قرار داد.

داده‌های موثق
ویرانی دیوار خارجی ارگ  موجب کشف  62 جسد  به جای‌‌ مانده  از انسان‌های باستانی، به ویژه در بخش‌های غربی و شرقی دیوار خارجی  شد. 59 جسد متعلق به  کودکان (1 تا 2 سال) و 3 جسد متعلق به نوجوانان (8-12 سال) است. به ‌غیر از دو جسد (کودک) مابقی اجساد، مومیایی شده بودند. اجساد کودکان به عنوان مومیایی‌های طبیعی مورد مطالعه و حفاظت قرار گرفته است: پوست آن‌ها خشک و به استخوان چسبده است. اندام‌های داخلی در اکثر اجساد نابود گشته، به جزء سه جسد که چشم‌ها، مو و اندام‌های داخلی باقی مانده‌اند. بعضی از نمونه‌ها پس از زلزله، از دیوارها به پایین سقوط کرده و در معرض تخریب‌های ناشی از عوارض طبیعی هم‌چون آفتاب، رطوبت و جانوران موذی قرار گرفته‌اند.

اغلب اجساد – به جز 5 تن - با توجه به اصول تدفیتی اسلامی بر پهلوی راست خوابانده شده‌اند. دو جسد از 5 جسد متفاوت، اجساد نوجوان است. با توجه به نوع تدفین، این اجساد را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:
1 - 3 تن از اجساد که رده‌ی سنی کم‌تر از 5 ماه را دارند، کاملن درون خشت‌ها جاسازی شده‌اند. این‌طور به نظر می‌رسد که در حین تدفین آنان، خشت خیس بوده و آن‌ها کاملن با خشت پوشانیده شده‌اند. به دلیل این در‌هم‌شد‌گی مصالح و بدن، عملیات حفاری بر روی این موارد تقریباً ناممکن است.
2 - بیشتر اجساد در میان خشت‌ها دفن شده‌اند. به نظر می‌رسد به منظور تدفین خشت‌ها از بالای دیوار برداشته شده‌ تا حفره‌ای به اندازه‌ی بدن جسد ایجاد شود، سپس کودک را جاسازی کرده‌اند. دو تن از اجساد نوجوان نیز بدین شیوه دفن شده‌ است.
3 - چهار جسد درون کنگره‌های دیوار خارجی ارگ قرار گرفته‌اند.

مطالعات باستان‌شناختی این داده‌ها حاکی از آن است که:
الف -  اجساد بسیار دقیق دفن شده‌اند. همگی آنان درون تابوت‌هایی که در بعضی موارد دارای رنگ‌آمیزی هستند، جای گرفته‌اند. تکه‌ای پنبه درون تابوت قرار داده شده و در آخر تابوت‌ها با ریسمان‌‌های ظریف بسته شده‌اند. می‌توان تصور کرد که عزاداران زمان کافی برای این‌گونه تشریفات بر روی اجساد، انتقال آنان به بالای ارگ و سپس دفن آن‌ها را داشته‌اند.
ب – نمی‌توان تدفین اجساد را هم‌زمان، یا متعلق به یک بازه‌ي‌زمانی دانست، اما با توجه به مورد «الف» مشخص است که تدفین در شرایط اضطرار صورت نپذیرفته است.
ج – از نقطه‌ نظر اسلامی، دفن جسد در میان دیوار عمل شایسته‌ای نیست. یکی از مهم‌ترین سؤال‌‌ها پیرامون این مومیایی‌های طبیعی مکان دفن آن‌هاست. چرا اجساد در گورستان ارگ، واقع در بخش غربی اثر دفن نشده‌اند؟

عده‌ای از پژوهش‌گران آخرین بازسازی انجام شده بر روی ارگ بم را متعلق به دوره‌ی قاجاریه می‌دانند.  علی‌رغم این‌که نمی‌توان سلسله مراتب زمانی مشخصی برای تدفین اجساد در ‌‌نظر گرفت، اما با توجه به مکان قرارگیری‌شان در دیوارها، می‌توان این نمونه‌ها را به اواخر دوران صفویه تا اواخر دوران قاجار نسبت داد.

مطالعات نسل‌شناختی
در تابستان 1387 تمام اطلاعات به‌دست آمده بازنگری شد. نمونه‌برداری بر روی 12 تن از اجساد انجام گرفت که از میان آن‌ها  3 تن را نمونه‌برداری ژنتیکی کردند. در نمونه‌برداری ژنتیکی دو پارامتر جنسیت و نژاد مورد بررسی قرار گرفت. نتایج حاصل از آزمایشات گویای این مطلب بود که نمونه‌ها متعلق به نژاد هندو-ایرانی است که مشابه ساکنین فعلی شهر بم هستند. علاوه بر این، این نژاد در نقطه‌ای دیگر از ایران یعنی ولیران دماوند نیز مشاهده شده است.
جنسیت هر سه نمونه – از روی  جمجمه‌ی کودکی (کمتر از 6 ماه)  واقع در دیوار شرقی، فک‌های پایین نوزادان (کمتر از یک سال) مدفون در بخش شرقی -  مذکر شناخته شد. هم‌چنین سه نمونه‌ی دیگر از دیوار غربی مورد مطالعات علمی قرار گرفته و مذکر شناخته شدند.

 نتیجه‌گیری
کاوش‌های مقدماتی باستان‌شناسی بر روی مومیایی‌های طبیعی بم  ما را با سؤالات بی‌پاسخ زیادی مواجه ساخته است: چرا این کودکان مرده‌اند؟ چرا در مکانی غیر طبیعی دفن شده‌اند؟ چرا در گورستان ارگ دفن نشده‌اند؟ آن‌ها با توجه به جنسیت‌شان انتخاب شده‌اند یا این فقط یک تصادف است؟ آنان قربانیان مراسم مذهبی یا سیاسی‌اند؟ پس چرا هیچ مدرک مکتوبی دال بر این مطلب وجود ندارد؟ گزینش بر اساس جنسیت بوده یا آزمایشات کافی برای رسیدن به نتیجه‌ی صحیح انجام نگرفته است؟
نژاد آن‌ها گویای این مطلب است که نمی‌توانند متعلق به اقلیت‌های مذهبی خاصی خارج از ارگ باشند، زیرا اکثریت آن‌ها مسلمانان هندو-ایرانی بودند.  هم‌چنین فرضیه‌ی مرگ آن‌ها به دلیل شیوع بیماری رد می‌شود، زیرا مراسم کفن و دفن با دقت و حوصله انجام گرفته است.